Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử? - Jared Diamond (bìa cứng)

QUÂN VƯƠNG, NGÔN SỨ, HUẤN LUYỆN VIÊN, DOANH NHÂN - Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?

Tác giả: Jared Diamond

“Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?” – Jared Diamond đi tìm lời giải cho một câu hỏi gây tranh luận từ lâu: nhà lãnh đạo thực sự có thể tạo ra khác biệt đến đâu?

Một cá nhân có thể xoay chuyển dòng chảy lịch sử, hay họ chỉ là sản phẩm của bối cảnh, thể chế và may mắn? Nếu một nhà lãnh đạo không xuất hiện, liệu lịch sử có đi theo một hướng khác, hay một người khác rồi cũng sẽ làm điều tương tự?

Trong “Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?”, Jared Diamond xem xét vai trò của lãnh đạo qua bốn lĩnh vực: chính trị, kinh doanh, thể thao và tôn giáo. Thay vì lựa chọn giữa hai quan điểm cực đoan – “Thuyết vĩ nhân”, cho rằng lịch sử được tạo nên bởi những cá nhân kiệt xuất, và quan điểm cho rằng hoàn cảnh quyết định tất cả – ông đặt ra một câu hỏi khác: trong hoàn cảnh nào nhà lãnh đạo mới thực sự tạo ra sự khác biệt?

Cuốn sách mở đầu bằng một tình huống giả định bắt nguồn từ vụ thoát chết của Adolf Hitler năm 1930. Nếu Hitler chết trước khi lên nắm quyền, điều gì sẽ xảy ra sau đó? Từ câu hỏi ấy, Diamond giới thiệu một trong những công cụ tư duy xuyên suốt cuốn sách – “Phép thử Hamlet”: nếu một cá nhân không tồn tại, liệu có một người khác cùng thời có thể làm được điều tương tự? Cũng như nếu không có Shakespeare thì không ai khác có thể viết nên chính Hamlet, phép thử này giúp tác giả xem xét đâu là những dấu ấn thực sự khó thay thế của một cá nhân.

Nhưng những câu chuyện tiểu sử, theo Diamond, chưa đủ để xác định mức độ ảnh hưởng của lãnh đạo. Bên cạnh “Phép thử Hamlet”, ông sử dụng “thí nghiệm tự nhiên” và các phương pháp thống kê, dựa trên những biến cố như cái chết đột ngột, ám sát hay vấn đề sức khỏe của người đứng đầu để đo lường tác động của họ bằng dữ liệu, thay vì chỉ dựa trên những đánh giá chủ quan.
Ở phần đầu về các nhà lãnh đạo chính trị, Diamond bắt đầu với Seretse Khama, Tổng thống lập quốc của Botswana. Trong một quốc gia nghèo, không giáp biển và bị bao quanh bởi các chính quyền phân biệt chủng tộc, Khama đã sử dụng vị thế đặc biệt của mình để quốc hữu hóa mỏ kim cương, giữ lại các chuyên gia nước ngoài và duy trì hòa bình, góp phần đưa Botswana trở thành một quốc gia thịnh vượng. Với Diamond, xuất thân và vị thế độc nhất của Khama khiến ông trở thành một trường hợp vượt qua “Phép thử Hamlet”.

Một trường hợp khác là Rachel Carson, tác giả của Mùa xuân im lặng. Dù không phải một chính trị gia, bà đã góp phần làm thay đổi chính sách môi trường của Mỹ. Sự kết hợp giữa năng lực khoa học và một văn phong giàu sức lay động giúp Carson tạo ra ảnh hưởng mà Diamond cho rằng khó có người cùng thời nào có thể thay thế.

Từ những trường hợp cá nhân, Diamond mở rộng phân tích sang 22 nhà lãnh đạo chính trị hiện đại, trong đó có Hitler, Truman và Churchill. Ông đồng thời chỉ ra giới hạn của việc chỉ nhìn vào tiểu sử: năng lực của một số nhân vật không hề bộc lộ rõ trước khi họ nắm quyền, trong khi việc họ rời khỏi quyền lực nhiều khi lại đến từ những biến cố ngoài dự kiến như bị sa thải, ám sát hay qua đời.

Từ đây, cuốn sách chuyển sang “thí nghiệm tự nhiên”. Qua các nghiên cứu kinh tế học và dữ liệu về những trường hợp lãnh đạo đột ngột qua đời hoặc bị ám sát, Diamond cho thấy ảnh hưởng của người đứng đầu không giống nhau trong mọi hệ thống. Cái chết của lãnh đạo độc tài có thể làm thay đổi tăng trưởng kinh tế của một quốc gia mạnh hơn cái chết của lãnh đạo dân chủ, bởi họ có mức “quyền tùy nghi” – không gian tự do để hành động – lớn hơn.

Trong phần về lãnh đạo doanh nghiệp, Diamond tiếp tục kiểm nghiệm câu hỏi về khả năng thay thế của cá nhân. Ông đặt trường hợp vợ chồng Resnick – những người tạo dựng ngành nước ép lựu từ con số 0 – bên cạnh Jeff Bezos, Bill Gates và Steve Jobs. Theo “Phép thử Hamlet”, vợ chồng Resnick tạo ra một trường hợp đặc biệt bởi việc phát triển ngành này đòi hỏi mức rủi ro tài chính cá nhân rất lớn. Trong khi đó, dù những tỷ phú công nghệ để lại dấu ấn rõ rệt lên Amazon hay Apple, những xu hướng lớn như thương mại điện tử hay máy tính cá nhân vẫn có khả năng xuất hiện ngay cả khi thiếu họ.

Các dữ liệu từ Đan Mạch tiếp tục cho thấy ảnh hưởng của CEO có thể được đo lường. Khi CEO qua đời hoặc gặp biến cố lớn trong gia đình, lợi nhuận của doanh nghiệp giảm trung bình khoảng 13%. Tuy nhiên, tác động này thay đổi tùy ngành: những lĩnh vực như nước hoa hay công nghệ dành cho người lãnh đạo nhiều “quyền tùy nghi” để tạo ra khác biệt hơn những ngành chịu ràng buộc lớn bởi công nghệ và pháp luật như điện nước hay lò cao.

Ở lĩnh vực thể thao, Jared Diamond phân tích trường hợp John Wooden, huấn luyện viên bóng rổ huyền thoại của UCLA. Thành công của Wooden không chỉ đến từ chiến thuật hay những cầu thủ giỏi, mà còn gắn với “Kim tự tháp Thành công”, sự chú ý đến từng chi tiết và kỷ luật khắt khe. Ông trở thành một ví dụ cho khả năng một cá nhân lãnh đạo thực sự tạo ra khác biệt.

Tuy nhiên, các phân tích thống kê lại cho thấy không nên tuyệt đối hóa vai trò của huấn luyện viên. Việc sa thải một huấn luyện viên sau chuỗi trận thất bại thường không đem lại kết quả tốt hơn, bởi thành tích sau đó có thể cải thiện đơn giản do hiện tượng “hồi quy về trung bình”. Theo những dữ liệu được cuốn sách phân tích, huấn luyện viên chỉ đóng góp khoảng 20–30% vào thành công của đội; phần còn lại đến từ chất lượng cầu thủ, ngân sách, may mắn và các yếu tố khác.

Phần cuối của cuốn sách chuyển sang các nhà lãnh đạo tôn giáo. Qua những trường hợp như Mặc Môn, Shaker và Đền thờ Nhân dân, Diamond cho thấy sự thành công của một tôn giáo không chỉ cần sức cuốn hút của người sáng lập, mà còn phụ thuộc vào năng lực của những người tổ chức, các chính sách đặc thù và trong một số trường hợp là sức mạnh quân sự để bảo vệ hoặc mở rộng giáo phái.

Với Kitô giáo, tác giả xem xét đồng thời vai trò của Chúa Jesus, năng lực tổ chức và tư duy mở rộng của Tông đồ Paul, cùng những yếu tố thực tế như việc chăm sóc người bệnh, đề cao phụ nữ và hôn nhân, và cuối cùng là sự bảo trợ đúng thời điểm của Hoàng đế La Mã Constantine. Một lần nữa, ảnh hưởng của cá nhân chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong những điều kiện lịch sử cụ thể.
Qua bốn lĩnh vực, Jared Diamond đi đến hai khái niệm cốt lõi để lý giải khi nào nhà lãnh đạo có thể làm nên lịch sử: “quyền tùy nghi” (discretion) và “thời điểm” (timing). Năng lực cá nhân là chưa đủ. Một người chỉ có thể tạo ra tác động lớn khi họ có đủ không gian và quyền tự do để hành động, đồng thời xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ để những quyết định ấy có khả năng làm thay đổi kết quả.

Điểm khác biệt của “Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?” vì thế không nằm ở việc đưa ra một công thức về phẩm chất của nhà lãnh đạo thành công. Bằng cách kết hợp tiểu sử, “Phép thử Hamlet”, “thí nghiệm tự nhiên” và dữ liệu thống kê trên nhiều lĩnh vực, Jared Diamond tìm cách xác định cụ thể hơn đâu là phần tác động thực sự của cá nhân và đâu là giới hạn mà hoàn cảnh đặt ra cho họ.

Cuốn sách dành cho độc giả quan tâm đến lãnh đạo, lịch sử, kinh doanh, thể thao, tôn giáo và khoa học xã hội; đặc biệt là những người muốn nhìn nhận vai trò của nhà lãnh đạo trong mối quan hệ với thể chế, hoàn cảnh và thời điểm lịch sử, thay vì tuyệt đối hóa sức mạnh của cá nhân hay của bối cảnh.

-------
THÔNG TIN TÁC GIẢ
Jared Diamond (Sinh năm 1937)

Giáo sư Địa lý học tại Đại học California, Los Angeles, Hoa Kỳ. Ông nhận nhiều giải thưởng danh giá, trong đó có Huân chương Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ, Giải thưởng Cosmos của Nhật Bản và Giải thưởng Lewis Thomas do Đại học Rockefeller trao tặng. Năm 1998, ông được trao giải Pulitzer cho thể loại sách phi hư cấu với tác phẩm Súng, vi trùng và thép.

Tác phẩm của Jared Diamond do Omega Plus xuất bản:
Biến động
Loài tinh tinh thứ ba
Quân vương, ngôn sứ, huấn luyện viên, doanh nhân
Súng, vi trùng và thép
Sụp đổ
Tại sao tình dục lại thú vị?
Thế giới cho đến ngày hôm qua

THÔNG TIN DỊCH GIẢ / HIỆU ĐÍNH / MINH HỌA

Sơn Phạm: Dịch giả giàu kinh nghiệm, đã tham gia dịch nhiều đầu sách về kinh tế, chính trị, lịch sử, khoa học. Hiện quản lý công ty sách Times Business Việt Nam.

Vũ Hoàng Linh: TS. Vũ Hoàng Linh có bằng Tiến sĩ về Kinh tế Ứng dụng của Đại học Minnesota, Hoa Kỳ, bằng Thạc sĩ Lý thuyết Kinh tế tại Trường Kinh tế Toulouse, Pháp và bằng Thạc sĩ Kinh tế Phát triển của Chương trình Thạc sĩ Việt Nam - Hà Lan tại Đại học Kinh tế - ĐHQGHN. Hiện anh đang giảng dạy tại ĐHQGHN.