Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam - Michel Nguyễn Hạnh

VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG VIỆT NAM

Tác giả: Michel Nguyễn Hạnh

Cuốn sách Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam là kết tinh của quá trình thám bản tâm nguyên 探本尋源- lần tìm về cội rễ của các hình thái tín ngưỡng truyền thống Việt. Mục tiêu không phải để đưa ra lời phán quyết giáo điều hay hệ thống hóa thuần túy học thuật, mà là để khôi phục mạch kết nối giữa tín ngưỡng – đạo lý – đời sống, giúp độc giả hôm nay hiểu được vì sao ông bà ta lại “có thờ có thiêng”, “uống nước nhớ nguồn”, hay đốt vàng mã, dựng bàn thờ, chọn ngày tốt xấu...

Nội dung sách được triển khai theo các trục chủ đề lớn – cũng là các hệ giá trị xuyên suốt và nền tảng trong thế giới quan của người Việt.

• Tín ngưỡng thờ Trời: Người Việt thờ Trời không chỉ vì sợ sấm sét, mưa gió, mà còn vì tin vào một quyền lực tối cao, công chính, uy nghiêm – “ông Trời có mắt”. Trời là Đấng Tối Cao, là nguyên lý sinh thành, là biểu tượng đạo lý và công bằng. Các hình thức như đàn Nam Giao, Bàn Thông Thiên, tế Trời đầu xuân... đều là biểu hiện của quan niệm ấy.
• Tín ngưỡng phồn thực: Từ thời nguyên thủy, con người đã tôn thờ sự sống – sinh sôi – tái sinh. Người Việt giữ được nét 34 này trong các lễ hội như đâm trâu, múa lân, ném còn, hay trong ca dao tục ngữ với ngôn ngữ mộc mạc mà đây ẩn dụ. Phồn thực không dung tục – mà thiêng liêng, bởi nó là sự thừa nhận vẻ đẹp của sinh khí trong cõi sống.
• Tín ngưỡng thờ Mẫu: Một trong những đóng góp tinh thần quan trọng nhất của văn hóa Việt cho nhân loại là tín ngưỡng thờ Mẫu – một tín ngưỡng sống động, linh hoạt, nhân văn, vừa mang yếu tố siêu nhiên (giáng bóng, hầu đồng), vừa mang yếu tố xã hội (bảo hộ, cầu phúc, chữa bệnh). Người mẹ trong tâm thức Việt không chỉ sinh con mà còn sinh đạo, sinh phúc, sinh lộc.
• Tín ngưỡng thờ tổ tiên: Là trụ cột đạo lý của người Việt, gắn với chữ Hiếu, tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, và quan niệm sống gửi – thác về. Qua bàn thờ, lễ giỗ, bánh chưng bánh dày, người Việt nối kết các thế hệ, duy trì cội nguồn tâm linh. Tín ngưỡng này còn được các tôn giáo như Phật giáo và Công giáo dung hòa, thể hiện sự hòa hợp âm dương và đạo hiếu xuyên suốt trong mọi thời đại.
• Triết lý Âm Dương – Tam Tài – Ngũ hành: Không đơn thuần là hệ thống tư tưởng Đông phương, ba học thuyết này đã ngấm vào máu thịt người Việt: trong ăn uống (canh chua ăn với thịt dobe nướng), trong nhà cửa (trước thoáng – sau kín), trong ngôn ngữ (đậm – nhạt, cứng – mềm), trong ứng xử (nhu – cương, tĩnh – động), và trong đời sống tâm linh (thờ ông – bà, bốn hướng – năm phương).
• Hà Đồ – Lạc Thư, Bát Quái và Kinh Dịch: Là những biểu tượng trí tuệ của tổ tiên Đông Á. Người Việt tuy không phát minh nhưng lại tiếp nhận và bản địa hóa sâu sắc: từ việc đặt bát hương theo hướng, xem tuổi, chọn ngày cưới hỏi, dựng nhà, xuất hành... đều có gốc rễ từ Dịch lý và hình thức văn hóa biểu tượng học này chứ không phải là từ sự mê tín, ám muội.
• Tổng kết tư tưởng qua ba vấn nạn triết học muôn đời: phần cuối sách là sự đối chiếu – tổng hợp – đối thoại giữa tín ngưỡng dân gian, Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo, Công giáo quanh ba câu hỏi lớn của đời người. Qua đó, người đọc có thể thấy được sự gặp gỡ – khác biệt – bổ sung giữa các hệ tư tưởng, và trên hết là bản lĩnh linh hoạt của người Việt trong việc tiếp biến tôn giáo vào đời sống thực tiễn.

Quyển sách này không chỉ dành riêng cho học giả hay sinh viên ngành văn hóa, mà còn dành cho:

• Người trẻ đang muốn hiểu về nguồn cội của nếp nhà, bàn thờ, giỗ chạp;
• Người lớn đang cần nối lại sợi dây giữa quá khứ – hiện tại – tương lai qua tín ngưỡng gia đình;
• Và tất cả ai đang thao thức trước một thế giới hiện đại quá vội vàng, muốn tìm về nơi tâm linh bản địa – nơi cha ông gửi gắm linh hồn đất nước.

Đọc sách này là để hiểu:

• Tại sao lại “có thờ có thiêng”?
• Tại sao lại “thờ cha kính mẹ”?
• Tại sao người Việt gọi nhau là đồng bào – cùng một bọc trăm trứng, sinh ra từ lòng Mẹ Âu Cơ – người mẹ thiêng liêng đầu tiên trong tín ngưỡng dân tộc?

Cuối cùng, quyển sách này xin được xem như một nén nhang tưởng nhớ tổ tiên, và một lời nhắn nhủ dịu dàng rằng: tín ngưỡng không chỉ là nghi lễ – mà là cách con người sống một cuộc đời có gốc rễ, có nhân nghĩa.

- Michel Nguyễn Hạnh

Về tác giả: 

Michel Nguyễn Hạnh là giảng viên:

Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam tại Đại Chủng Viện Thánh Giuse Sài Gòn, Học viện Công Giáo, Học viện Thánh Giuse Dòng Tên,Học viện Thánh Giuse Dòng Mẹ Chúa Cứu Chuộc.

Hán văn tại Trung Tâm Thần Học Sedes Sapientiae.

Triết học Trung Hoa tại Đại Chủng Viện Thánh Giuse Xuân Lộc.

Triết học Nho Lão tại Trung Tâm Thần Học Sedes Sapientiae.

Sách đã xuất bản: Từ điển chữ Nôm Công giáo - Phần đọc kinh sớm tối,  Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, Thực hành văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, Học chữ Hán qua 214 bộ thủ Khang Hy, Từ Hiếu Kinh đến Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam, Đại cương triết học Trung Hoa, Đại Học luận giải, Trung Dung luận giải, Mạnh Tử luận giải, Luận Ngữ luận giải, Lĩnh Nam Chích Quái Liệt Truyện, Tìm hiểu tư tưởng Kim Định - Việt triết nhập môn