Chiến dịch diệt chuột ở Hà Nội - Đế quốc, dịch bệnh và sự "hiện đại" ở Việt Nam thời Pháp thuộc - Michael G. Vann - Liz Clarke

CHIẾN DỊCH DIỆT CHUỘT Ở HÀ NỘI - ĐẾ QUỐC, DỊCH BỆNH VÀ SỰ HIỆN ĐẠI Ở VIỆT NAM THỜI PHÁP THUỘC (truyện tranh)

Tác giả: Michael G. Vann - Liz Clarke

Năm 1902, Hà Nội chứng kiến một chiến dịch “săn chuột” có quy mô lớn và kì lạ nhằm đối phó với nguy cơ dịch hạch và tình trạng chuột sinh sôi trong hệ thống cống rãnh của thành phố. Ban đầu, chính quyền thuộc địa Pháp tại Hà Nội treo thưởng cho mỗi con chuột bị tiêu diệt; về sau, đổi thành kiểm đếm số lượng đuôi chuột để tránh việc tiếp nhận lượng lớn xác chuột. Trên giấy tờ, chiến dịch dường như tiến triển vô cùng thuận lợi khi con số “chiến lợi phẩm” tăng nhanh như vũ bão. Cho đến một ngày nọ, một thanh tra y tế tận mắt chứng kiến cảnh tượng kì lạ: một con chuột không đuôi đang chạy trên phố.

Những con số trên giấy tờ tưởng như cho thấy sự thành công của chiến dịch hóa ra che giấu cách đối phó đầy thực dụng của người dân thuở bấy giờ. Dân chúng cắt đuôi chuột để lấy tiền thưởng rồi thả đi, để chuột đẻ ra chuột, tiền… đẻ ra tiền; thậm chí còn có nhiều gánh rong nhập “lậu” chuột vào Hà Nội và những trang trại nuôi chuột ở ngoại ô. Một chính sách được đề xuất và thiết kế nhằm hướng đến giải quyết khủng hoảng vệ sinh đô thị cuối cùng dẫn đến một vấn đề phức tạp nằm ngoài những tính toán ban đầu. Từ nghịch lí khó tin này, Chiến Dịch Diệt Chuột Ở Hà Nội mở ra một bức tranh xã hội – lịch sử phức tạp xoay quanh vấn đề đế quốc, dịch bệch và sự “hiện đại” ở Hà Nội thời Pháp thuộc.

Được thể hiện dưới hình thức graphic novel (tiểu thuyết đồ họa), Chiến Dịch Diệt Chuột Ở Hà Nội đưa người đọc trở lại Hà Nội vào đầu thế kỉ 20, thời điểm chính quyền Pháp đang đẩy mạnh cải tạo thành phố với những tuyến đường mới, xây dựng khu đấu xảo sang trọng và mở rộng hệ thống thoát nước dài gần 18.000 mét. Trớ trêu thay, hệ thống được xem như bằng chứng tiểu biểu cho tham vọng kiến thiết đô thị hiện đại lại tạo ra môi trường lí tưởng cho chuột cống sinh sôi: ít kẻ săn mồi, nhiều thức ăn và mạng lưới đường ngầm rộng lớn. Khi nguy cơ dịch hạch xuất hiện, công trình từng được coi là thành tựu của quy hoạch đô thị lại trở thành một phần của vấn đề mà chính quyền thuộc địa buộc phải tìm cách kiểm soát.

Từ một sự kiện tưởng như chỉ nằm bên lề lịch sử, Chiến Dịch Diệt Chuột Ở Hà Nội đã khắc họa trọn vẹn cấu trúc phân tầng xã hội của Hà Nội thời chế độ thuộc địa. Đằng sau những khu phố khang trang, xa hoa dành cho người Pháp là điều kiện sống chật chội của phần đông cư dân bản địa; đằng sau những tuyên bố về hiện đại hóa là bất bình đẳng kinh tế, điều kiện lao động khắc nghiệt và những mâu thuẫn ngày càng sâu sắc giữa giới cầm quyền và những người bị trị. Qua câu chuyện về dịch bệnh, cống rãnh và những chiếc đuôi chuột, Chiến Dịch Diệt Chuột Ở Hà Nội cho thấy lịch sử đô thị không chỉ được tạo nên bởi những công trình lớn hay chính sách của giới cầm quyền, mà còn bởi cách người dân thích nghi, xoay xở và tìm ra những kẽ hở trong chính hệ thống được đặt ra để quản lí họ.

---
VỀ TÁC GIẢ VÀ HỌA SĨ

MICHAEL G. VANN là Giáo sư lịch sử tại Đại học Bang Sacramento.

LIZ CLARKE là một họa sĩ minh họa chuyên nghiệp ở Cape Town, Nam Phi.