Cửu Đỉnh - Từ điển Hán Việt bằng tranh - Michel Nguyễn Hạnh

CỬU ĐỈNH - TỪ ĐIỂN HÁN VIỆT BẰNG TRANH

Tác giả: Michel Nguyễn Hạnh

Cửu Đỉnh triều Nguyễn đặt trước Thế Miếu, trong Hoàng thành Huế, từ lâu đã được nhìn nhận như một trong những công trình đồng khí tiêu biểu nhất của mỹ thuật cung đình Việt Nam thế kỷ XIX. Nhưng Củru Đỉnh không chỉ là chín chiếc đỉnh lớn bằng đồng. Trên thân mỗi đỉnh là một thế giới hình tượng phong phú: núi sông, biển cả, mặt trời, mặt trăng, tinh tú, chim muông, thú vật, cây cỏ, hoa trái, thủy tộc, thuyền bè, binh khí và nhiều sản vật của đất nước.

Mỗi hình tượng ấy đều đi kèm một tên gọi bằng chữ Hán. Chính sự kết hợp giữa chữ và hình đã làm cho Cửu Đỉnh trở thành một bản văn đặc biệt: bản văn không viết trên giấy, mà đúc nổi trên đồng, không chỉ để đọc bằng mắt chữ, mà còn để nhìn bằng mắt hình. Từ đó, người đọc hôm nay có thể nhận ra cách triều Nguyễn gọi tên đất nước, phân loại muôn vật, ghi nhớ sơn hà, trân trọng sản vật và đặt tất cả vào một trật tự biểu tượng của vương triều.

Cuốn sách Cửu Đỉnh - Từ điển Hán Việt bằng tranh được biên soạn với mong muốn góp thêm một lối tiếp cận gần gũi đối với di sản ấy. Thay vì chỉ xem các phù điêu như hoa văn trang trí, sách thử đọc từng hình tượng như một mục từ: có chữ Hán, có âm Hán Việt, có nghĩa thông dụng, có hình ảnh minh họa và có phần giải thích ngắn gọn về giá trị tự nhiên, văn hóa, lịch sử, mỹ thuật và biểu tượng.

Sách được chia thành hai phần chính:

• Phần Từ điển trình bày những vấn đề nền tảng để đọc Cửu Đình: vị trí của Cửu Đỉnh trong không gian Thế Miếu, truyền thống đỉnh đồng phương Đông, ý nghĩa của việc đúc chín đỉnh, nguyên tắc đặt tên các đỉnh, cách phân bố phù điêu, trật tự lễ chế, phương pháp nhận dạng hình tượng và giá trị biểu tượng của toàn bộ hệ thống. Phần này nhằm giúp người đọc có một cái nhìn tổng quát trước khi bước vào từng mục từ cụ thể.
• Phần Tra cứu sắp xếp và giải thích các hình tượng trên chín đỉnh: Cao đỉnh, Nhân đỉnh, Chương đỉnh, Anh đỉnh, Nghị đỉnh, Thuần đỉnh, Tuyên đỉnh, Dụ đỉnh và Huyền đỉnh. Mỗi mục từ được trình bày theo hướng ngắn gọn, dễ tra cứu, nhưng vẫn giữ tinh thần biên khảo: không chỉ dịch nghĩa chữ Hán, mà còn gợi mở bối cảnh văn hóa và lớp nghĩa biểu tượng của từng hình chạm. Qua đó, người đọc có thể thấy một con rồng không chỉ là rồng, một bông sen không chỉ là hoa sen, một dòng sông không chỉ là địa danh, một khẩu pháo không chỉ là khí giới, mà đều là những mảnh ghép trong bức tranh lớn về vũ trụ và quốc gia thời Nguyễn.

Một điểm quan trọng của cuốn sách là việc sử dụng hình ảnh theo lối vẽ nét. Các hình vẽ trong sách không nhằm thay thể hiện vật gốc, cũng không tự nhân là bản sao khảo cổ tuyệt đối. Chúng là những bản diễn họa bằng nét, được thực hiện để giúp người đọc nhìn rõ hơn hình dáng, bố cục và chỉ tiết của từng phù điêu. Nhờ hình vẽ nét, những đường chạm trên thân đồng – vốn có thể khó quan sát do ánh sáng, thời gian và bề mặt kim loại trở nên rõ ràng hơn đối với người học chữ Hán Việt, người nghiên cứu mỹ thuật, cũng như độc giả phổ thông yêu di sản Huế. Tư liệu ảnh chụp dùng làm cơ sở hình ảnh trong sách do Đaminh Nguyễn Duy Linh thực hiện. Phần điều khiển ChatGPT để dựng lại các ảnh chụp theo phong cách vẽ nét do Michel Nguyễn Hạnh thực hiện. Việc kết hợp giữa ảnh chụp di sản, công cụ trí tuệ nhân tạo và biên khảo Hán Việt là một thử nghiệm của người biên soạn trong việc đưa di sản truyền thống đến gần hơn với độc giả hôm nay. Công nghệ ở đây chỉ là phương tiện; điều quan trọng vẫn là sự tôn trọng hiện vật, sự cẩn trọng với chữ nghĩa và lòng mong muốn làm sống lại một kho tàng văn hóa đang nằm im lặng trên đồng.

Trong quá trình biên soạn, người viết ý thức rằng việc nhận diện các hình tượng trên Cửu Đình không phải lúc nào cũng đơn giản. Một số chữ Hán có dạng cổ hoặc dị thế, một số tên gọi xưa không còn thông dụng; một số loài cây, loài vật, địa danh cần được đối chiếu giữa thư tịch, hình chạm, tên dân gian và cách hiểu hiện nay. Vì vậy, cuốn sách này không xem mình là lời giải cuối cùng cho mọi vấn đề, mà là một bước đọc, một bản gợi ý, một nỗ lực hệ thống hóa để người đọc có thêm căn cứ tiếp cận Cửu Đỉnh.

Nếu Cửu Đình là một pho sách bằng đồng, thì cuốn sách nhỏ này chỉ là một bản chú giải khiêm nhường bên cạnh pho sách ấy. Người biên soạn hy vọng qua từng mục từ, từng chữ Hán, từng hình vẽ, người đọc sẽ cảm nhận được chiều sâu của một di sản: nơi vương quyền gặp gỡ dân sinh, nơi núi sông gặp gỡ chữ nghĩa, nơi cây cỏ, chim thú, sông biển, khí tượng và khí vật cùng hợp thành một bức tranh lớn về đất nước Việt Nam trong thế kỷ XIX. Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách này đến bạn đọc như một lời mời cùng đọc lại Cửu Đình không chỉ bằng đôi mắt chiêm ngưỡng, mà bằng cả sự lắng nghe đối với chữ nghĩa, hình tượng và ký ức văn hóa được khắc sâu trên đồng.

Ngày 6 tháng 6 năm 2026
Michel Nguyễn Hạnh