Lịch sử Phật giáo Trung Quốc: Khảo cứu theo chủ đề - Chün-fang Yü

LỊCH SỬ PHẬT GIÁO TRUNG QUỐC: KHẢO CỨU THEO CHỦ ĐỀ

Tác giả: Chün-fang Yü

Lịch sử Phật giáo Trung Quốc: Khảo cứu theo chủ đề của học giả hàng đầu về Phật giáo Trung Quốc Chün-fang Yü là cách tiếp cận lịch sử theo chuyên đề, thay vì kể tuần tự qua các triều đại. Thay vì lần lượt đi qua các triều đại hay tập trung chủ yếu vào lịch sử tư tưởng và các tông phái, tác giả tổ chức lịch sử Phật giáo Trung Quốc theo những chủ đề cốt lõi, kết hợp góc nhìn đồng đại và lịch đại để làm rõ cách Phật giáo được người Trung Quốc tiếp nhận, lý giải, thực hành và biến đổi qua nhiều thời kỳ.

Khởi đầu, cuốn sách đi từ những giáo lý căn bản của Phật giáo và bối cảnh tư tưởng, tín ngưỡng Trung Quốc thời Hán, đưa người đọc trở lại giai đoạn Phật giáo bắt đầu du nhập. Trong quá trình ấy, dịch thuật kinh điển giữ một vai trò đặc biệt. Những cao tăng ngoại quốc và bản địa không chỉ chuyển dịch ngôn ngữ mà còn góp phần tạo nên một hệ thống khái niệm để tư tưởng Phật giáo có thể được hiểu trong môi trường văn hóa Trung Hoa. Từ một truyền thống đến từ bên ngoài, Phật giáo dần bén rễ, thích nghi và phát triển những diện mạo riêng.

Qua phần Dẫn nhập và chín chương sách:

Chương 1 - Những kinh, luận chính của Phật giáo Trung Quốc 

Chương 2 - Các tín ngưỡng thờ phụng chư Phật và Bồ-tát

Chương 3 - Pháp hội và nghi lễ Phật giáo

Chương 4 - Tăng đoàn 

Chương 5 - Các truyền thống giáo nghĩa 

Chương 6 - Truyền thống Thiền định

Chương 7 - Truyền thống sùng mộ

Chương 8 - Phật giáo và Giới 

Chương 9 - Phật giáo và Trung Quốc hiện đại

Chün-fang Yü mở rộng khảo sát sang nhiều phương diện thường ít được đặt cạnh nhau trong một lịch sử tổng quan. Người đọc được tiếp cận những kinh luận Đại thừa có ảnh hưởng sâu rộng và các tư tưởng như Phật tính, bản giác; tìm hiểu tín ngưỡng thờ phụng Thích Ca, Di Lặc, Dược Sư, A Di Đà, Quan Âm; đồng thời bước vào thế giới của tượng Phật, hang động, chùa tháp, lễ hội, nghi thức bái sám và cầu siêu.

Đặc biệt, Phật giáo trong cuốn sách không chỉ tồn tại trong kinh điển hay những cuộc tranh luận giáo nghĩa. Nó hiện diện trong đời sống thường nhật của con người. Những nghi lễ Phật giáo gặp gỡ tục thờ cúng tổ tiên và lễ tiết bản địa; tự viện vừa là không gian tu hành vừa đảm nhiệm những chức năng xã hội và kinh tế; đời sống tăng ni chịu tác động của những điều kiện lịch sử cụ thể. Qua đó, Phật giáo hiện lên như một truyền thống tôn giáo sống động, liên tục điều chỉnh trong mối quan hệ với xã hội mà nó thuộc về.

Tác giả cũng dành những khảo cứu riêng cho Thiên Thai tông và Hoa Nghiêm tông – hai truyền thống giáo nghĩa tiêu biểu cho khả năng sáng tạo của Phật giáo Trung Quốc – bên cạnh Thiền tông và Tịnh Độ tông, những truyền thống thực hành có sức ảnh hưởng sâu rộng. Vấn đề phụ nữ và giới được đặt trong sự so sánh giữa Phật giáo Ấn Độ và Trung Quốc, qua đó cho thấy ngay cả đời sống tôn giáo cũng luôn chịu tác động của cấu trúc xã hội và quan niệm văn hóa từng thời đại.

Một điểm đáng chú ý khác là câu chuyện không dừng lại ở Phật giáo cổ – trung đại. Chün-fang Yü đưa khảo cứu đến Trung Quốc hiện đại, khi Phật giáo phải đối diện với khoa học, chủ nghĩa dân tộc và những biến động chính trị – xã hội lớn. Cuốn sách đồng thời khảo sát sự phục hưng Phật giáo tại Trung Quốc đại lục từ thập niên 1980 và sự phát triển của đời sống ni giới tại Đài Loan, cho thấy một truyền thống lâu đời vẫn tiếp tục tìm kiếm vị trí của mình trong thế giới hiện đại.

Tinh thần bản địa hóa ấy cũng được gợi lên qua hình ảnh Bồ Tát Quán Âm trên bìa sách. Tác phẩm điêu khắc sơn mài khô cuối thời Minh thể hiện hình tượng Quán Âm trong tư thế an nhàn, với nguồn cảm hứng vừa liên hệ tới Kinh Hoa Nghiêm, vừa mang dấu ấn của những truyền thống bản địa Trung Quốc. Đây cũng là một minh họa trực quan cho chính câu chuyện mà cuốn sách theo đuổi: những yếu tố bắt nguồn từ Phật giáo Ấn Độ, khi đi vào Trung Quốc, đã được tiếp nhận và tái tạo để hình thành những biểu đạt mới.

Bởi vậy, “Lịch sử Phật giáo Trung Quốc: Khảo cứu theo chủ đề” không đơn thuần là lịch sử của các triều đại hay tông phái. Qua kinh điển, tín ngưỡng, nghi lễ, tăng đoàn, giới, chính trị và đời sống hiện đại, Chün-fang Yü dựng nên một lịch sử về cách Phật giáo trở thành Phật giáo Trung Quốc – một quá trình gần hai nghìn năm của tiếp xúc, thích nghi, bản địa hóa và không ngừng biến đổi.

Cuốn sách phù hợp với sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu Phật học, Trung Quốc học, lịch sử, tôn giáo, cùng người thực hành Phật giáo và độc giả quan tâm đến lịch sử, tư tưởng và văn hóa Trung Hoa – Đông Á, đặc biệt là quá trình Phật giáo được tiếp nhận, bản địa hóa và phát triển tại Trung Quốc.

----
Chün-fang Yü là học giả hàng đầu về Phật giáo Trung Quốc, Giáo sư danh dự Sheng Yen về Phật giáo Trung Quốc tại Đại học Columbia. Bà có hơn bốn thập niên nghiên cứu và giảng dạy về Phật giáo Trung Quốc và tôn giáo Đông Á, với các lĩnh vực chuyên sâu gồm quá trình Trung Quốc hóa Phật giáo, tín ngưỡng Quán Thế Âm, nghi lễ và thực hành Phật giáo, phụ nữ và ni giới, cũng như Phật giáo trong xã hội hiện đại. Các công trình tiêu biểu của bà gồm The Renewal of Buddhism in China, Kuan-yin: The Chinese Transformation of Avalokitesvara, Passing the Light và Chinese Buddhism: A Thematic History. Nghiên cứu của bà nổi bật ở việc kết hợp lịch sử tư tưởng với đời sống tôn giáo thực tế, giúp lý giải không chỉ Phật giáo “dạy gì” mà còn cách Phật giáo được tiếp nhận, thực hành và biến đổi trong xã hội Trung Quốc.