Nghệ thuật xứ Huế (L'Art à Hué) - Léopold Michel Cadière (Michel Nguyễn Hạnh dịch)

NGHỆ THUẬT XỨ HUẾ (L'Art à Hué)

Tác giả: Léopold Michel Cadière - Edmond Gras

Nghệ thuật xứ Huế (L'Art à Hué) là chuyên khảo số 1 tháng 1-3/1919 của tập san Bulletin des Amis du Vieux Hué. Với những bài phân tích tỉ mỉ cùng hơn 200 phụ bản sinh động, Nghệ thuật xứ Huế là một nguồn tư liệu quý giá, lột tả các đặc tính của nền mỹ thuật bản địa vốn có nội dung phong phú cùng hệ thống biểu tượng, nhưng vẫn hạn chế về năng lực tả thực bởi các ràng buộc về quy ước trong văn hóa và nghệ thuật truyền thống, cũng như bởi tư duy khuôn mẫu của những nghệ nhân không một lần dám bước ra ngoài lệ thường.

Nghệ thuật xứ Huế không chỉ là một công trình khảo cứu mỹ thuật, mà còn là một vùng ký ức sâu thầm của văn hóa Việt Nam. Từ những bờ mái, đầu xà, cửa võng, binh phong, lư hương, hộp sơn mài, tấm liễn, chiếc bàn, cánh cửa, cho đến những họa tiết rồng, phụng, lân, rùa, dơi, hoa lá, hồi văn và chữ nghĩa cát tường, cả một thế giới nghệ thuật đã hiện ra: nhỏ bé trong chi tiết, nhưng rộng lớn trong ý nghĩa.

Điều đáng quý nơi công trình này là Lm Léopold Michel Cadière và Họa sĩ Edmond Gras không chỉ nhìn nghệ thuật Huế bằng con mắt của người thưởng ngoạn, mà còn đọc những đường nét ấy như một thư ngôn ngữ. Mỗi họa tiết không đơn thuần là trang trí. Một chữ Thọ là lời cầu chúc trường sinh; một con dơi là biểu tượng của phúc lành; một con rùa đội bia gọi sự bền vững; một cành lá hóa rồng cho thấy trì tưởng tượng mềm mại của người thợ; một con phụng hóa ra từ nhành hoa lại hé mở vẻ thanh nhã, cao quý và thi vị của mỹ cảm Huế. Qua đó, nghệ thuật trang trí không còn là phần phụ của kiến trúc hay đô vật, mà trở thành nơi người xưa gửi gắm niềm tin, ước vọng, trật tự sống và cảm thức linh thiêng.

Góc nhìn của Léopold Michel Cadière là sự kết hợp từ đôi mắt lý tính, quy củ của một nhà nghiên cứu phương Tây với tâm hồn của một người yêu và hiểu Việt Nam; do đó, những bài miêu tả, phân tích vừa mang tính trung lập, vừa xen lẫn phần nào tiếc nuối cho một nền nghệ thuật và cho những nghệ nhân vô danh lẽ ra đã có thể phát triển hơn nữa; thêm vào đó là sự thông hiểu bối cảnh xã hội bản xứ và nỗ lực tìm tòi những đặc điểm riêng của Huế. Cuốn sách không chỉ kể cho độc giả nghe câu chuyện của những biểu tượng mà còn đem lại những giá trị nghiên cứu, tham khảo mang tính khách quan và đầy nhân văn. 

-----

Thông tin tác giả:

Linh mục Léopold Michel Cadière (sinh ngày 14 tháng Hai năm 1869 ở Aix-en-Provence, Pháp và mất ngày 6 tháng Bảy năm 1955 ở Huế, Việt Nam) là nhà truyền giáo, nhà sử học, nhà ngôn ngữ học và nhà nhân học.

Sau khi thụ phong linh mục ở Paris năm 1892, ông đến Đông Dương và tham gia sứ vụ truyền giáo ở Huế và Quảng Bình.

Năm 1895, khi làm chánh xứ Tam Tòa ở Quảng Bình, ông bắt đầu có những khảo cứu nhân học. Từ năm 1901 đến 1904 ông làm việc ở xứ Bồ Khê và Dinh Cát, ở đây ông thu thập được nhiều tư liệu về dinh trấn của chúa Nguyễn và di tích vương quốc Chàm.

Ông được bổ nhiệm vị trí tuyên úy ở trường Pellerin từ 1912 đến 1918, đây là quãng thời gian ông phát triển các hoạt đông nghiên cứu ngôn ngữ và lịch sử tôn giáo. Cũng trong khoảng thời gian này ông thành lập Hội Những Người Bạn Cố đô Huế với hành trang quan trọng là tập san Bulletin des Amis du Vieux Hué (B.A.V.H).