Chi tiết kiến trúc nhà thờ Việt Nam - Các dòng mạch và biểu tượng - Michel Nguyễn Hạnh

CHI TIẾT KIẾN TRÚC NHÀ THỜ VIỆT NAM - CÁC DÒNG MẠCH VÀ BIỂU TƯỢNG

Tác giả: Michel Nguyễn Hạnh

Kiến trúc nhà thờ Công giáo là một bộ phận đáng chú ý trong diện mạo kiến trúc và cảnh quan văn hóa Việt Nam. Trải qua nhiều thời kỳ lịch sử, những công trình này không chỉ đáp ứng nhu cầu phụng vụ của cộng đoàn tín hữu mà còn ghi dấu những cuộc gặp gỡ giữa các truyền thống kiến trúc khác nhau, giữa những hình thức được tiếp nhận từ phương Tây với điều kiện tự nhiên, vật liệu, kỹ thuật xây dựng và cảm thức thẩm mỹ của người Việt. Vì vậy, nghiên cứu kiến trúc nhà thờ Việt Nam không chỉ là khảo sát một loại hình công trình tôn giáo, mà còn là một cách tiếp cận lịch sử văn hóa và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa ở Việt Nam.

Chi tiết kiến trúc nhà thờ Việt Nam - Các dòng mạch và biểu tượng của Michel Nguyễn Hạnh là một công trình chuyên khảo được thực hiện theo hướng tiếp cận ấy. Với nền tảng nghiên cứu về văn hóa, Hán Nôm và tín ngưỡng Việt Nam, tác giả không dừng lại ở việc mô tả hình thức kiến trúc, mà tìm cách dẫn người đọc đi từ việc nhận diện các dòng mạch kiến trúc đến việc khám phá những lớp ý nghĩa được chuyển tải qua không gian, hình khối và các chi tiết của nhà thờ.

Một trong những điểm đáng chú ý của cuốn sách là cấu trúc gồm hai phần có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Ở Phần I, tác giả khảo sát những dòng mạch kiến trúc đã góp phần hình thành diện mạo nhà thờ Công giáo tại Việt Nam, từ Cổ điển, Gothic, Romanesque, Baroque đến kiến trúc Đông Dương và kiến trúc Hiện đại. Cách trình bày này giúp người đọc có được những cơ sở cần thiết để nhận diện một công trình: nó thuộc hoặc chịu ảnh hưởng của dòng mạch nào, những đặc điểm ấy biểu hiện ở đâu và đã được tiếp nhận, biến đổi như thế nào khi đi vào bối cảnh Việt Nam. Qua đó, các nhà thờ không còn hiện ra như những công trình riêng lẻ, mà được đặt trong những dòng vận động rộng hơn của lịch sử kiến trúc.

Sang Phần II, tác giả chuyển từ việc nhận diện dòng mạch sang đọc kiến trúc nhà thờ như một ngôn ngữ biểu tượng. Đây cũng là phần thể hiện khá rõ nét hướng tiếp cận riêng của công trình. Tác giả đề nghị nhìn kiến trúc qua ba cấp độ: nhục nhãn, tâm nhân và thần nhân. Nếu nhục nhãn giúp nhận biết những gì hiện diện trước mắt – hình khối, vật liệu, màu sắc, đường nét và chi tiết – thì tâm nhãn đưa người đọc đến những lớp nghĩa văn hóa và ký ức cộng đồng; còn thần nhãn mở ra chiều kích biểu tượng và đức tin nằm phía sau cái hữu hình.

Ba cách nhìn ấy không tách biệt nhau mà bổ sung cho nhau. Một ngọn tháp trước hết là một cấu trúc kiến trúc; nhưng trong đời sống của một cộng đoàn, nó còn có thể trở thành dấu mốc của làng xóm, của ký ức và lịch sử; và trong không gian tôn giáo, đường nét vươn cao của nó lại có thể gợi lên một chiều kích thiêng liêng. Cũng như vậy, mái nhà, cửa, ánh sáng, bàn thờ, tượng, kính màu, hoa văn hay những hình tượng động vật và thực vật không chỉ là những thành phần trang trí, mà có thể trở thành những yếu tố tham gia cấu tạo nên ý nghĩa của toàn bộ không gian thánh.

Điều đáng quý là qua cách tiếp cận này, tác giả muốn giúp người đọc khi đứng trước một nhà thờ không chỉ nhận ra một kiểu mái, một ngọn tháp hay một phong cách kiến trúc, mà còn nhận ra phía sau công trình ấy lịch sử của một cuộc gặp gỡ giữa đức tin Công giáo và văn hóa Việt Nam, giữa truyền thống và sáng tạo, giữa cái hữu hình và mầu nhiệm vô hình.

Đây cũng chính là một hướng đọc cần thiết đối với kiến trúc nhà thờ Việt Nam. Bởi một công trình kiến trúc chỉ thực sự được hiểu đầy đủ khí chúng ta nhìn thấy đồng thời hình thức vật chất, hoàn cảnh lịch sử, môi trường văn hóa và ý nghĩa mà cộng đồng đã gửi gắm vào đó. Đặc biệt đối với kiến trúc tôn giáo, nếu chỉ khảo sát niên đại, kết cấu hoặc phong cách mà bỏ qua chiều kích biểu tượng và đời sống của cộng đoàn sử dụng công trình, chúng ta mới chỉ đọc được một phần câu chuyện.

Với nội dung phong phú và hệ thống hình ảnh minh họa, cuốn sách có thể hữu ích cho nhiều đối tượng độc giả: người Công giáo muốn hiểu sâu hơn về không gian thờ phượng của mình; những người nghiên cứu văn hóa, kiến trúc và xây dựng; giảng viên, học viên và sinh viên các ngành kiến trúc, xây dựng; cũng như những độc giả quan tâm đến di sản kiến trúc và văn hóa Việt Nam.

Trong quá trình biên tập, bản thảo đã được trao đổi và góp ý về nội dung, bố cục, cách trình bày, hệ thống tư liệu và hình ảnh. Tác giả đã tiếp nhận những ý kiến cần thiết để rà soát, bổ sung và hoàn thiện công trình trước khi đến với bạn đọc. Công việc ấy cũng cho thấy một thái độ đáng trân trọng đối với nghiên cứu: một bản thảo không khép lại ở người viết, mà còn được hoàn thiện qua đối thoại và phản biện.

Dĩ nhiên, với một đề tài rộng như kiến trúc nhà thờ Việt Nam, một cuốn sách khó có thể bao quát hết mọi công trình, mọi vùng miền và mọi lớp nghĩa đã hình thành trong suốt lịch sử. Chính giới hạn ấy lại có thể mở ra những hướng nghiên cứu tiếp theo: khảo sát sâu hơn từng vùng kiến trúc, từng giai đoạn lịch sử, từng hệ thống biểu tượng, cũng như những hình thức hội nhập giữa kiến trúc Công giáo với văn hóa bản địa.

Tôi hy vọng Chi tiết kiến trúc nhà thờ Việt Nam - Các dòng mạch và biểu tượng sẽ góp thêm một cách nhìn đối với di sản kiến trúc Công giáo tại Việt Nam và khơi gợi nơi người đọc sự quan tâm đến những công trình tưởng như đã rất quen thuộc. Bởi đôi khi, điều chúng ta cần không phải là tìm kiếm một công trình chưa từng thấy, mà là học cách nhìn sâu hơn vào những gì vẫn hiện diện trước mắt mình.

Khi ấy, một mái nhà thờ không chỉ còn là mái; một ngọn tháp không chỉ còn là tháp; một ô cửa, một hoa văn hay một tia sáng đi vào lòng nhà thờ cũng có thể trở thành dấu vết của lịch sử, văn hóa và đức tin.

Và có lẽ đó cũng là giá trị mà cuốn sách này mong muốn gửi đến người đọc: từ nhìn thấy kiến trúc đến hiểu kiến trúc, và từ hiểu kiến trúc đến nhận ra những ý nghĩa mà con người đã gửi vào trong kiến trúc.

TS. Khổng Trọng Toàn
Giảng viên Khoa Kiến trúc - Xây dựng
Đại học Công nghệ TP. Hồ Chí Minh (HUTECH)