Từ ngữ kinh nguyện Công giáo trong tiếng Việt - Lm. Vũ Văn Khương

TỪ NGỮ KINH NGUYỆN CÔNG GIÁO TRONG TIẾNG VIỆT (Khảo sát ngữ liệu các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam)

Tác giả: Lm. Vũ Văn Khương

Trong dòng chảy phát triển của ngôn ngữ học hiện đại, mối quan hệ tương tác giữa ngôn ngữ và tôn giáo luôn là một trong những chủ đề nghiên cứu hấp dẫn nhưng cũng đầy thách thức. Tôn giáo không chỉ sử dụng ngôn ngữ như một phương tiện đặc thù để truyền đạt giáo lý, thực hành nghi lễ và duy trì đời sống đức tin, mà ngược lại, quá trình đồng hành cùng các thể chế tôn giáo cũng để lại những dấu ấn sâu sắc trong sự vận động, làm giàu vốn từ vựng và biến đổi cấu trúc của ngôn ngữ dân tộc. Tại Việt Nam, mặc dù lĩnh vực Ngôn ngữ học tôn giáo đã bước đầu đạt được những thành tựu nghiên cứu nhất định, song thực tế cho thấy các công trình đi trước chủ yếu tập trung vào lớp từ vựng Phật giáo. Trong khi đó, lớp từ ngữ Công giáo với tư cách là một thành tố ngôn ngữ - văn hóa có vai trò lịch sử đặc biệt, gắn liền với sự hình thành, phát triển của chữ Quốc ngữ và tiến trình tiếp xúc văn hóa Đông - Tây lại chưa được khảo sát một cách hệ thống, toàn diện và tương xứng từ góc độ Việt ngữ học.

Chuyên khảo Từ ngữ kinh nguyện Công giáo trong tiếng Việt (Khảo sát ngữ liệu các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam) của Linh mục Giuse Vũ Văn Khương là công trình nghiên cứu có ý nghĩa đối với lĩnh vực ngôn ngữ học, đồng thời góp phần tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển ngôn ngữ Công giáo trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Tác giả, Linh mục Giuse Vũ Văn Khương, hiện là giảng viên Khoa Triết học, Ngôn ngữ học và Khoa học xã hội, Học viện Khoa học Xã hội, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam; đồng thời là linh mục thuộc Giáo phận Hải Phòng. Với nền tảng chuyên môn về ngôn ngữ học cùng sự am hiểu đời sống đức tin, phụng vụ và kinh nguyện Công giáo, tác giả tiếp cận đề tài từ cả góc độ khoa học ngôn ngữ và thực tiễn sử dụng ngôn ngữ trong sinh hoạt tôn giáo.

Điểm đáng chú ý của chuyên khảo là việc khảo sát có hệ thống lớp từ ngữ được sử dụng trong các bản kinh nguyện Công giáo, một bộ phận ngôn ngữ gắn bó mật thiết với đời sống đức tin của cộng đồng tín hữu Việt Nam. Nguồn ngữ liệu gồm 1.132 đơn vị từ vựng được thu thập từ 9 bản sách kinh nguyện thuộc truyền thống các Giáo phận Dòng tại Việt Nam, trải dài từ năm 1865 đến năm 2010. Bên cạnh đó, tác giả còn đối chiếu, tham khảo các nguồn tư liệu văn học và ngôn ngữ dân gian nhằm làm rõ quá trình hình thành, sử dụng và biến đổi của lớp từ ngữ này.

Trên cơ sở vận dụng các lý thuyết và phương pháp của từ vựng học, ngữ nghĩa học, ngôn ngữ học xã hội và ngôn ngữ học tiếp xúc, công trình lần đầu tiên định vị lớp từ ngữ Công giáo trong tiếng Việt như đối tượng nghiên cứu trong tiếng Việt; đòng thời tập trung làm rõ ba phương diện chính lớp từ ngữ này về: nguồn gốc và con đường hình thành từ ngữ, đặc điểm cấu tạo - từ loại, đặc điểm ngữ nghĩa và quá trình vận động trong tiếng Việt.

Một trong những kết quả đáng chú ý là việc chỉ ra hai con đường cơ bản hình thành từ ngữ kinh nguyện Công giáo: vay mượn từ các ngôn ngữ khác và tự tạo lập trong quá trình sử dụng tiếng Việt. Công trình cũng truy nguyên dấu vết của nhiều yếu tố ngôn ngữ có nguồn gốc từ tiếng Do Thái, Hy Lạp, Latinh và một số ngôn ngữ trung gian như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha. Qua đó, người đọc có thể hình dung rõ hơn quá trình giao lưu ngôn ngữ, văn hóa Đông – Tây trong lịch sử hình thành và phát triển của Công giáo tại Việt Nam.

Đặc biệt, chuyên khảo không chỉ dừng lại ở việc thống kê và phân loại từ ngữ, mà còn phân tích quá trình Việt hóa các từ vay mượn, cũng như sự thâm nhập của một số từ ngữ Công giáo vào vốn từ tiếng Việt thông dụng. Những khảo sát này cho thấy ngôn ngữ Công giáo không tồn tại tách biệt, nhưng luôn vận động trong mối quan hệ với ngôn ngữ và đời sống văn hóa dân tộc.

Về phương diện thực tiễn, công trình cung cấp nguồn tư liệu có giá trị cho việc nghiên cứu, sử dụng và chuẩn hóa từ ngữ Công giáo trong tiếng Việt; đồng thời gợi mở hướng biên soạn từ điển và xây dựng hệ thống thuật ngữ Công giáo một cách khoa học, thống nhất. Đây cũng là tài liệu tham khảo hữu ích đối với các nhà nghiên cứu, giảng viên, sinh viên, nghiên cứu sinh thuộc các ngành ngôn ngữ học, văn hóa học, lịch sử và Việt Nam học; đặc biệt là các linh mục, tu sĩ và những người quan tâm đến ngôn ngữ, kinh nguyện và di sản văn hóa Công giáo Việt Nam.

Không chỉ góp phần bổ sung một hướng nghiên cứu còn ít được khai thác trong Việt ngữ học, chuyên khảo Từ ngữ kinh nguyện Công giáo trong tiếng Việt còn nhắc chúng ta về giá trị của những bản kinh đã đồng hành với đời sống đức tin qua nhiều thế hệ. Đằng sau mỗi từ ngữ, mỗi lời kinh là dấu ấn của một hành trình truyền giáo, tiếp xúc văn hóa và hội nhập đức tin vào lòng dân tộc.

Ban Truyền thông Giáo phận Hải Phòng